ارسال به دوستان
کد خبر : 182886
تاریخ انتشار : 7/8/2016 3:40:00 PM

اسلام شناسی 184 ــ اسلام و حقوق اخلاقی 29

خطیب: آیت الله دکتر رمضانی امام و مدیر مرکز اسلامی هامبورگ
تاریخ: 08.07.2016 

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ربّ العالمين و الحمد لله الذی لا مُضادّ له في مُلكه و لا مُنازِعَ لَهُ في أمره. الحمدالله الذی لا شريك لَهُ في خلقه ولا شبيه لَهُ في عَظَمَتِه (جزء من دعاء الإفتتاح) وصلّی الله علی سيدّنا ونبيّنا محمّد صلّی الله عليه وعلی آله الطاهرين واصحابه المنتجبين. 

عبادالله ! أُوصيكم و نفسي بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه.

دقت نظر در قوانین حقوقی و اخلاقی اسلام نشان می­دهد که اسلام در جزئی ترین مسائل، توصیه های لازم را ارائه نموده است. بدین بیان که برای تقویت روابط انسان ها از هر قاعده و ضابطه تأثیرگذار و اثربخشی، استفاده کرده است. دقیق و عمیق بودن اسلام در این زمینه به اندازه ای است که هم برنامه های فردی برای سلامت روح و جسم، و هم برنامه های اجتماعی برای سالم سازی جامعه و صلح و آشتی میان انسان ها و بلکه ملت ها، ارائه کرده است. لذا در هر بخشی با مراجعه به آیات و روایات با سفارش های بسیاری مواجه هستیم؛ که اگر امروزه به آن توجّه شود می توان خوشبختی افراد بشر در دنیا را تجربه و مشاهده نمود. با یک نگاه اجمالی به الزامات اخلاقی و اجتماعی در اسلام، این نتیجه به دست می آید که اسلام به یک معنا دین اجتماعی است و از هر قانون و قاعده ای که بتواند روابط اجتماعی را تثبیت و تقویت کند، فروگذار نکرده است، حتی می توان این نگاه اجتماعی را در ادعیه وارده به وضوح دریافت کرد نظیر: دعا برای شفای همه بیماران، دعا برای درمان درد مستمندان، و برای زدودن فقر همه بیچارگان! و همچنین می­توان این نگاه را در توصیه­های بهداشتی جسم و روح بشریت که تأثیر بسیاری در روح و روان جامعه دارد، مشاهده نمود. البته همه اینها حکایت می کند که اسلام یک دین سعادت بخش در دنیا و آخرت است و قواعد و مهارت های زندگی بهتر را با دقت هرچه تمام تر در اختیار بشر قرار می دهد. لذا در معرفی صحیح و دقیق و جامع دین مبین اسلام، این مهم باید مورد توجّه قرار گیرد.

حق همسایه

امام سجاد(ع) در این بخش به حق همسایه از هر کیش و آئینی که باشد اشاره کرده است. نکته قابل تامل آنست که آنحضرت حق همسایه را در آن زمان با دقت بسیار بالایی مورد تبیین قرار داده است:

«وَ أَمَّا حَقُ‏ الْجَارِ فَحِفْظُهُ غَائِباً وَ كَرَامَتُهُ شَاهِداً وَ نُصْرَتُهُ وَ مَعُونَتُهُ فِي الْحَالَيْنِ جَمِيعاً لَا تَتَبَّعْ لَهُ عَوْرَةً وَ لَا تَبْحَثْ لَهُ عَنْ سَوْءَةٍ لِتَعْرِفَهَا فَإِنْ عَرَفْتَهَا مِنْهُ عَنْ غَيْرِ إِرَادَةٍ مِنْكَ وَ لَا تَكَلُّفٍ كُنْتَ لِمَا عَلِمْتَ حِصْناً حَصِيناً وَ سِتْراً سَتِيراً لَوْ بَحَثَتِ الْأَسِنَّةُ عَنْهُ ضَمِيراً لَمْ تَتَّصِلْ إِلَيْهِ لِانْطِوَائِهِ عَلَيْهِ لَا تَسْتَمِعْ عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ لَا يَعْلَمُ لَا تُسْلِمْهُ عِنْدَ شَدِيدَةٍ وَ لَا تَحْسُدْهُ عِنْدَ نِعْمَةٍ تُقِيلُ عَثْرَتَهُ وَ تَغْفِرُ زَلَّتَهُ وَ لَا تَدَّخِرْ حِلْمَكَ عَنْهُ إِذَا جَهِلَ عَلَيْكَ وَ لَا تَخْرُجْ أَنْ تَكُونَ سِلْماً لَهُ تَرُدُّ عَنْهُ لِسَانَ الشَّتِيمَةِ وَ تُبْطِلُ فِيهِ كَيْدَ حَامِلِ النَّصِيحَةِ وَ تُعَاشِرُهُ مُعَاشَرَةً كَرِيمَةً وَ لَا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّه؛ ‏ و اما حق همسایه اینست که در غیاب او نگاهبانش باشی، و در حضورش او را گرامی داشته باشی، و نیز یاور و کمک کار او در هر حالی باشی، و درصدد یافتن اسرار او مباشی، و از بدی او کاوش و تحقیق نکنی که بفهمی، و اگر بدی از او فهمیدی بدون قصد و زحمت، برای آنچه فهمیدی همچون قلعه محکمی باشی، و چون پرده ضخیمی به حدی که اگر نیزه ها برای یافتنش جستجو کنند آن را نیابند، چون پیچیده و مستور است. از آنجا که نداند به سخن او گوش نده، و در مشکلات و سختیها او را تسلیم نکن، و در هنگامی که نعمتی بر او دیدی بر او حسد مورز؛ از لغزش او درگذر و از گناهانش صرف نظر کن، و اگر بر تو نادانی کرد بردباری در مقابل آن داشته باشی، و با نرمی و مسالمت با او رفتار کن، زبان دشنام را از او بگردان، و اگر ناصحی با او دغل کرد جلوگیری کن، و با او با بزرگواری معاشرت نما، و هیچ قدرتی جز نیروی خداوند وجود ندارد».[1]

در قرآن کریم نیز به حق همسایه اشاره شده است. خدای متعال در این خصوص می­فرماید: «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى‏ وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبيلِ وَ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً؛ و خدا را بپرستيد! و هيچ چيز را همتاى او قرار ندهيد! و به پدر و مادر، نيكى كنيد؛ همچنين به خويشاوندان و يتيمان و مسكينان، و همسايه نزديك، و همسايه دور، و دوست و همنشين، و واماندگان در سفر، و بردگانى كه مالك آنها هستيد؛ زيرا خداوند، كسى را كه متكبر و فخر فروش است، (و از اداى حقوق ديگران سرباز مى‏زند،) دوست نمى‏دارد».[2]

بسیار زیباست که قرآن کریم همسایه نزدیک و حتی دور را مورد سفارش قرار داده است. چراکه در هیچ دین و آیینی مشاهده نمی شود که این همه به حقوق و اخلاق در جامعه، آن هم تا این حد اشاره و مورد سفارش قرار گیرد. از اینرو اگر این سفارش ها زنده شود و در جامعه به این اصول و ارزش­ها پایبند باشند، امنیت آن جامعه از همه جهات، ممتاز و ویژه خواهد بود. اگر به روایات نظر افکنیم این مهم به دست می آید که همسایه حقوق بسیار فراوانی دارد که کمترین حقوق همسایه به حالات زندگی او مربوط می­شود، از قرض دادن گرفته تا کمک کردن و یاری رساندن به او، بخشش مال، دعوت کردن و عیادت نمودن از او، خوشحال شدن از پیشرفت او و غمناک شدن در وارد شدن معصیت بر او، و توجّه به محیط زیست و استفاده از هوای سالم برای او، و بسیاری از مسائل دیگر که شاید به ذهن خیلی ها خطور نکند. پیامبر اکرم(ص) در بیانی بسیار جالب و نورانی حق همسایه را مورد تبیین قرار داده و فرموده ­اند:

«مَنْ‏ غَلَقَ‏ بَابَهُ‏ خَوْفاً مِنْ جَارِهِ عَلَى أَهْلِهِ وَ مَالِهِ فَلَيْسَ جَارُهُ بِمُؤْمِنٍ فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا حَقُّ الْجَارِ عَلَى الْجَارِ فَقَالَ مِنْ أَدْنَى حُقُوقِهِ عَلَيْهِ إِنِ اسْتَقْرَضَهُ أَقْرَضَهُ وَ إِنِ اسْتَعَانَهُ أَعَانَهُ وَ إِنِ اسْتَعَارَ مِنْهُ أَعَارَهُ وَ إِنِ احْتَاجَ إِلَى رِفْدِهِ رَفَدَهُ وَ إِنْ دَعَاهُ أَجَابَهُ وَ إِنْ مَرِضَ عَادَهُ وَ إِنْ مَاتَ شَيَّعَ جَنَازَتَهُ وَ إِنْ أَصَابَ خَيْراً فَرِحَ بِهِ وَ لَمْ يَحْسُدْهُ عَلَيْهِ وَ إِنْ أَصَابَ مُصِيبَةً حَزِنَ لِحُزْنِهِ وَ لَا يَسْتَطِيلُ عَلَيْهِ بِبِنَاءٍ سَكَنَهُ فَيُؤْذِيَهُ بِإِشْرَافِهِ عَلَيْهِ وَ سَدِّهِ مَنَافِذَ الرِّيحِ عَنْهُ وَ إِنْ أُهْدِيَ إِلَى مَنْزِلِهِ طُرْفَةٌ أَهْدَى لَهُ مِنْهَا إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُ مِثْلُهَا أَوْ فَلْيَسْتُرْهَا عَنْهُ وَ عَنْ عِيَالِهِ إِنْ شَحَّتْ نَفْسُهُ بِهَا ثُمَّ قَالَ اسْمَعُوا مَا أَقُولُ لَكُمْ لَمْ يُؤَدِّ حَقَّ الْجَارِ إِلَّا قَلِيلٌ مِمَّنْ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ لَقَدْ أَوْصَانِيَ اللَّهُ بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُورِثُه؛ کسی که درب منزل خود را به علت ترس از همسایه نسبت به مال و عرض ببندد و همسایه ای مؤمن نیست. پس به پیامبر(ص) گفتند: ای رسول گرامی حق همسایه بر همسایه چیست؟ فرمود: کوچک ترین حق همسایه بر همسایه این است که اگر از او قرض خواست به او قرض دهد، و اگر کمک و یاری خواست او را کمک نماید، و اگر چیزی به عنوان عاریه خواست به او عاریه دهد، و اگر احتیاج به عطا و بخشش دارد به او عطا و بخشش نماید، و اگر از او دعوت به عمل آورد دعوتش را اجابت نماید، و اگر مریض شد از او عیادت کند، و اگر از دنیا رفت به تشییع جنازه­ی او حاضر شود، و اگر خیر و خوبی به او رسد خوشحال گردد، و بر نعمتی که به او رسید حسادت نورزد، و اگر مصیبتی به او رسید به غم او غمناک شود، ساختمان و منزل خود را بلند نسازد و چند طبقه قرار ندهد که سبب اذیت و آزار او شود. نسبت به اشرافی که به منزل او پیدا می کند جلو فضا و دیدگاه او را سد ننموده، و خروج هوای سالم به منزل او جلوگیری نکند. و اگر چیزی خرید و به منزل خود می برد از آن میوه و یا شیء خریداری شده به او هدیه نماید، در صورتی که بداند او ندارد، او را (شیء خریداری شده را) بپوشاند و وارد خانه خود نماید که همسایه و فرزندانش آن را نبینند، اگر تاب تحمل دیدنش را ندارند. آنگاه پیامبر اکرم(ص) فرمود: بشنوید آنچه را برای شما می گویم! حق همسایه را اداء نمی کند مگر کمی از افراد که مورد ترحم خداوند متعال قرار گرفته باشند، و خداوند آنگونه به من توصیه و سفارش نمود نسبت به همسایه، که گمان کردم همسایه یکی از ارث برندگان انسان به­شمار می رود».[3]

در این بیان جامع و دقیق نکات بسیاری به دست می آید و همه حکایت می کند که حقوق همسایه بسیار زیاد است، که باید آنرا شناخته و در حدی که مقدور است آنرا اداء کرد. لذا واضح و روشن است که آزردن همسایه از حرام های قطعی است. چراکه امام صادق(ع) در این­باره می­فرماید: کسی که موجب آزار و اذیت همسایه گردد در پیشگاه الهی مطرود است«مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ‏ مَنْ‏ آذَى‏ جَارَهُ».[4] بنابراین باید با همسایگان به گونه ای شایسته خوشرفتاری کرد، و مواظب بود که در صورت ضروری به او کمک کند.

انتخاب همسایه شایسته

داشتن همسایه خوب آنقدر مهم است که در برخی از روایات سفارش شده که پیش از آنکه منزلی را بخواهید بخرید درباره­ی همسایگان آن منزل، مطالعه و تحقیق کنید. نظیر این روایت از رسول خدا(ص) که در این خصوص می­فرمایند: «التَمِسُوا الجارَ قَبلَ شِراءِ الدّارِ وَ الرَّفيقَ قَبلَ الطَّريق؛ پيش از خريد خانه، از همسايه‏، و پيش از راهى شدن، از همراه پرس و جو كنيد».[5]

مهمترین نکته ای که از مجموعه­ی مباحث گذشته به­دست می آید حفظ و مراقبت از آحاد جامعه به شکلهای مختلف است، که در اسلام بسیار مورد تأکید قرار گرفته­اند. لذا جای تأسف است برخی بدون شناخت نسبت به احکام و قواعد و قوانین حقوقی و اخلاقی اسلام اظهار نظرهای غیر منصفانه و غیر مسئولانه­ای می کنند، و این برای جامعه ای که احترام به ادیان و پیروانشان جزء قوانین اصلی آنها شمرده می شود مطلوب و زیبنده نیست.



[1]. ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، ص266، قم، جامعه مدرسين، چ دوم، 1404ق.

[2]. النساء/36.

[3]. نورى، حسين بن محمد تقى، مستدرك الوسائل، ج8، ص427، ح9889، قم، مؤسسة آل البيت(ع)، چ اول، 1408ق.

[4]. كراجكى، محمد بن على، كنز الفوائد، ج1، ص150، قم، دارالذخائر، چ اول، 1410ق.

[5]. الطبرانی، المعجم الكبير، ج4، ص269، تحقيق حمدي عبد المجيد السلفي، بیروت، دار إحياء التراث العربي، چ الثانية، 1405ق. و نورى، همان، ج8، ص431، ح9904.



نظر شما



نمایش غیر عمومی