ارسال به دوستان
کد خبر : 184513
تاریخ انتشار : 12/9/2016 3:29:00 PM

ویژگی های صاحبان خرد ناب در قرآن 5

خطیب: آیت الله دکتر رمضانی امام و مدیر مرکز اسلامی هامبورگ
تاریخ: 09.12.2016 


بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ربّ العالمين و الحمد لله الذی لا مُضادّ له في مُلكه و لا مُنازِعَ لَهُ في أمره. الحمدالله الذی لا شريك لَهُ في خلقه ولا شبيه لَهُ في عَظَمَتِه (جزء من دعاء الإفتتاح) وصلّی الله علی سيدّنا ونبيّنا محمّد صلّی الله عليه وعلی آله الطاهرين واصحابه المنتجبين. 

عبادالله ! أُوصيكم و نفسي بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه.

از منظر قرآن کسانی که صاحب خرد ناب هستند برای خود و دیگران اهل برنامه هستند. و همچنین در تقویت روابط صحیح تلاش جدّی می کنند. لذا همانگونه که در مباحث گذشته در مورد اوصاف «اولوا الأباب» مطالبی از قرآن کریم در سوره­ی مبارکه رعد عنوان گردید. در مباحث پیش و رو نیز به­ سایر اوصاف این انسانها پرداخته می­شود. لذا خدای تعالی در تبیین هفتمین وصف، به صفت «انفاق و بخشش» آنان اشاره می کند و می فرماید: «وَ أَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ سِرًّا وَ عَلانِيَةً وَ يَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّار؛ و از آنچه به آنها روزى داده‏ايم، در پنهان و آشكار، انفاق مى‏كنند؛ و با حسنات، سيئات را از ميان مى‏برند؛ پايان نيك سراى ديگر، از آن آنهاست».[1]


انفاق، کیفیت و انواع آن

اولوا الالباب کسانی هستند که انفاق از اموال خود را ـ بلکه هر موهبت الهی که به آنها داده شده ـ جزء برنامه های خود قرار می دهند. لذا با انفاق بخشی از اموال خود، گامی مهم در جهت حل مشکلات بندگان خدا برمی­دارند. زیرا حس مسئولیت­پذیری در این افراد، نسبت به کسانی که با مشکلات مالی یا فکری و یا سایر مشکلات مواجه اند بسیار زیاد است. به­همین جهت نکته­ای که از جمله­ی «مِمَّا رَزَقْناهُمْ» فهمیده می شود این است که این افراد از مطلق دارایی خود ـ از مال، قدرت، علم و بیان، قلم، آبرو، اعتبار اجتماعی ـ که همه­ی آن را روزی و عنایت خدای تعالی می دانند، به دیگران می بخشند. و هدف آنان از انفاق کردن، این است که همگان از این مواهب الهی برخوردار باشند.

در این آیه­ی شریفه تعبیری با عنوان «سِرًّا وَ عَلانِيَةً» وجود دارد که به کیفیت انفاق اشاره دارد. به این بیان که صاحبان خرد ناب در انفاق های خود، همه­ی شرائط را بررسی می کنند، تا به بهترین کیفیت این بخشش و انفاق انجام گیرد. به­همین جهت در برخی از اوقات انفاق را به صورت «پنهانی» انجام می­دهند، تا آبرو و حیثیت نیازمند حفظ شود که البته این نوع انفاق خیلی مناسب است؛ و گاهی این کار مقدس را «آشکارا» انجام می­دهند، برای این­که گامی مهم در جهت تشویق دیگران به این امر مهم برداشته شود. تا همه­ی کسانی که از اموال قابل توجهی بهره­مند هستند، یاد بگیرند که انسانهای دارنده باید برای حل مشکلات فقرا از مال و روزی که خداوند به آنها عنایت کرده است، در اختیار دیگران قرار دهند. بنابراین فلسفه­ی انفاق برای این است که نیازهای افراد فقیر در جامعه به نوعی بر طرف شود. لذا مسأله­ی دیگری که ذکر آن لازم است، این است که این انفاق انواعی دارد، بدین بیان که گاهی «واجب»[2] و گاهی «مستحب»[3] است.

انفاق مطلوب و آثار آن

بدون تردید مهمترین اثر انفاق بر کسانی که متصف به این صفت هستند، این است که این افراد به رشد معنوی و فکری خواهند رسید. لکن آن­چه که مهم است، این است که در هنگامی که به کسی انفاق می­کنند، رضایت الهی را در نظر بگیرند. و با منت و اذیت کردن کسانی که به آن­ها انفاق کرده­اند، ثواب و پاداش آن­را از بین نبرند. چراکه خدای تعالی در قرآن کریم در خصوص انفاقی که در پس آن آزار و اذیت و منت گذاشتن باشد، می­فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى‏‏؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! بخششهاى خود را با منت و آزار، باطل نسازيد!».[4] و همچنین این انفاق نباید به نیت و قصد ریا داده شود، زیرا در ادامه­ی همین آیه مزبور آمده است: كَالَّذي يُنْفِقُ مالَهُ رِئاءَ النَّاسِ وَ لا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوانٍ عَلَيْهِ تُرابٌ فَأَصابَهُ وابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْداً لا يَقْدِرُونَ عَلى‏ شَيْ‏ءٍ مِمَّا كَسَبُوا؛ كسى كه مال خود را براى نشان دادن به مردم، انفاق مى‏كند؛ و به خدا و روز رستاخيز، ايمان نمى‏آورد؛ (كار او) همچون قطعه سنگى است كه بر آن، (قشر نازكى از) خاك باشد؛ (و بذرهايى در آن افشانده شود؛) و رگبار باران به آن برسد، (و همه خاكها و بذرها را بشويد،) و آن را صاف (و خالى از خاك و بذر) رها كند. آنها از كارى كه انجام داده‏اند، چيزى به دست نمى‏آورند».[5] چراکه چنین انفاقی از این گونه افراد قبول نمی شود. به­همین جهت خدای تعالی در خصوص این افراد فرموده است: «قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْماً فاسِقين‏؛ بگو: انفاق كنيد؛ خواه از روى ميل باشد يا اكراه، هرگز از شما پذيرفته نمى‏شود؛ چرا كه شما قوم فاسقى بوديد!».[6] بر این اساس انسان می بایست انفاق را در راه خداوند متعال بدهد: «إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لانُريدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لاشُكُورا؛ (و مى‏گويند:) ما شما را بخاطر خدا اطعام مى‏كنيم، و هيچ پاداش و سپاسى از شما نمى‏خواهيم!».[7]

یکی دیگر از آثار این امر مهم این است که اگر فردی چیزی را در جهت کسب رضایت الهی انفاق کند، خدای تعالی مقدار مالی را که این فرد انفاق کرده را جایگزین کرده و عوض آن را می­دهد: «وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَيْرُ الرَّازِقين‏؛ و هر چيزى را (در راه او) انفاق كنيد، عوض آن را مى‏دهد (و جاى آن را پر مى‏كند)؛ و او بهترين روزى‏دهندگان است!».[8] و در جای دیگر می فرماید: «و ما تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُون‏؛ و آنچه از خوبيها انفاق مى‏كنيد، (پاداش آن) به طور كامل به شما داده مى‏شود؛ و به شما ستم نخواهد شد».[9] به همین جهت این مسأله جزء برنامه های اصلی شبانه و روز صاحبان خرد ناب است که همواره از آنچه که به آنها روزی داده شده انفاق می کنند. «الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لا هُمْ يَحْزَنُون‏؛ آنها كه اموال خود را، شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مى‏كنند، مزدشان نزد پروردگارشان است؛ نه ترسى بر آنهاست، و نه غمگين مى‏شوند».[10] چراکه از ویژگی های انسان متقی در قرآن انفاق کردن است: «وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُون‏؛ (پرهیزکاران) كسانى هستند كه ... از تمام نعمت ها و مواهبى كه به آنان روزى داده‏ايم، انفاق مى‏كنند».[11]

یکی دیگر از موضوعاتی که مطلوب بودن انفاق نقش دارد و توجه به آن لازم و ضروری است، دقت در کلمه «سِرًّا وَ عَلانِيَةً» است. زیرا اسلام فقط به اصل کار توجه نمی کند، بلکه به کیفیت و چگونگی آن نیز توجه دارد. لذا توجه کردن به همه جوانب مسأله­ی انفاق بسیار مهم است. از این رو در قرآن آمده که ما افراد را با بهترین عمل «أَحْسَنُ عَمَلاً»[12] نه بیشترین عمل آزمایش می کنیم. پس فردی که انفاق می کند باید شخصیت و حیثیت نیازمند را به طور کامل مورد توجه قرار دهد، و بداند که او از ناحیه­ی خدای تعالی نزد انسان دارا فرستاده شده است «إِنَ‏ الْمِسْكِينَ‏ رَسُولُ‏ اللَّهِ‏؛ نيازمندى كه به تو روى آورده فرستاده خداست‏».[13] لذا اگر به او کمک نکند، فرصت ارزشمندی را برای گرفتن پاداش از دست داده؛ زیرا مشکل این فقیر و نیازمند از طریق دیگری حل خواهد شد، و خداوند روزی او را با واسطه ای دیگر خواهد رساند. امّا آن فرد خود را از بدست آوردن رحمت الهی محروم ساخته است. پس باید این فرصت را مغتنم شمارد و با حل مشکل او برای خود توشه ای کسب نماید.

سخن پایانی

صاحبان خرد ناب «اولوالالباب» هیچگاه با انفاق و بخشش خسته و ملول نمی شوند، بلکه با تکرار آن احساس سرور و معنویت به آنها دست می دهد. چراکه دوست دارند که وسیله ای از جانب خدای متعال باشند تا مشکلات بندگان خدا را تا آنجائی که ممکن است حل کنند، و این را توفیقی برای خود می دانند. همچنین تلاش می کنند در کیفیت عمل کم و کاستی نگذارند و این بخشش را با رضایت الهی انجام دهند.

 



[1]. الرعد/22.

[2]. مانند: زکات و خمس. «وَ أَقيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّكاةَ‏؛ و نماز را بپا داريد، و زكات را بپردازيد» (البقرة/43)، «وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى‏ وَ الْيَتامى‏ وَ الْمَساكينِ وَ ابْنِ السَّبيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّه‏؛ بدانيد هر گونه غنيمتى به دست آوريد، خمس آن براى خدا، و براى پيامبر، و براى ذى القربى و يتيمان و مسكينان و واماندگان در راه (از آنها) است، اگر به خدا ايمان آورده‏ايد»(الأنفال/41).

[3]. مانند: بخشش مقداری از اموال که نزد انسان محبوب است به افراد نیازمند. «لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْ‏ءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَليم‏؛ هرگز به (حقيقت) نيكوكارى نمى‏رسيد مگر اينكه از آنچه دوست مى‏داريد، (در راه خدا) انفاق كنيد؛ و آنچه انفاق مى‏كنيد، خداوند از آن آگاه است»(آل عمران/92).

[4]. البقرة/264.

[5]. همان.

[6]. التوبة/53.

[7]. الإنسان/9.

[8]. سبأ/39.

[9]. البقرة/272.

[10]. البقرة/274.

[11]. البقرة/3.

[12]. هود/7، الکهف/7 و30، الملک/2.

[13]. نهج البلاغة، الحکمة/304.



نظر شما



نمایش غیر عمومی