ارسال به دوستان
کد خبر : 185596
تاریخ انتشار : 2/10/2017 12:22:00 PM

خانواده در قرآن کریم 32 (برکات و آثار مثبت خانواده داری)

خطیب: حجت الاسلام والمسلمین دکتر ترابی
تاریخ: 10.02.2017



موضوع خطبه­ ی اوّل: نیاز به تعلّق و همبستگی اجتماعی

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمين و الحمد لله الذی لا مُضادّ له في مُلكه و لا مُنازِعَ لَهُ في أمره. الحمدالله الذی لا شريك لَهُ في خلقه و لا شبيه لَهُ في عَظَمَتِه. وصلّی الله علی سيدّنا ونبيّنا محمّد صلّی الله عليه وعلی آله الطاهرين واصحابه المنتجبين. عبادالله، أُوصيكم و نفسي بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه. قال الله الحکیم فی محکم کتابه.

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم:

وَكَذَلِكَ يَجْتَبِيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأْوِيلِ الْأَحَادِيثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلَى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا أَتَمَّهَا عَلَى أَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ إِنَّ رَبَّكَ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

و اين چنين پروردگارت تو را برمى‏ گزيند و از تعبير خوابها به تو مى ‏آموزد و نعمتش را بر تو و بر خاندان يعقوب تمام مى ‏كند همان گونه كه قبلا بر پدران تو ابراهيم و اسحاق تمام كرد در حقيقت پروردگار تو داناى حكيم است. (یوسف/6)

مقدّمه

در خطبه­ های گذشته از آثار و برکات خانواده و همسرداری سخن گفتیم و دانستیم هر انسان عادی در کنار نیازهای مادی، 20 نیاز عاطفی هم دارد که خانواده بهترین محمل برای به دست آوردن حمایت­های عاطفی در این موارد است. تا کنون درباره­ی نه مورد از نیازهای عاطفی سخن گفتیم که عبارت بودند از: نیاز به «محبّت»، «احترام»، «قبول عذر»، «امنیت»، «قدردانی و تشکّر»، « ابراز وجود»، «تعریف و تحسین»، «تأیید و پذیرفته شدن»، «خوب درک شدن» و «محفوظ ماندن حریم خصوصی». و امروز بإذن الله به یازدهمین نیاز عاطفی انسان و نقش مثبتی که خانواده در این­باره می­تواند ایفا کند می­پردازیم. بحث این هفته در مورد نیاز به «تعلّق و همبستگی اجتماعی» است.

«نیاز به تعلّق و همبستگی اجتماعی» یکی از نیازهای عاطفی انسان است تأمین آن موجب آرامش درونی است و فقدان آن یا عدم پاسخ مناسب به آن موجب تشویش و ناآرامی انسان می­شود و تکرار این احساس منفی او را از تعادل روانی خارج می سازد؛ چرا که احساس می کند تنهاست و نسبت به جامعه­ای که در آن زندگی می کند هیچ گونه تعلّق و همبستگی ندارد.

در مورد این نیاز عاطفی نیز مانند سایر نیازهای عاطفی، خانواده برای تأمین آن نقش مهمّی ایفا می­کند؛ زیرا سبب ایجاد تعلّق و پیوند خانوادگی و فامیلی می شود و شخص را از احساس تنهایی و بی کسی در می­آورد. البته اینها همه در حوزه نیاز است وگرنه گاهی کان ابراهیم امة؛ المؤمن وحده امة؛ چنان که گفتند آیت الله بهشتی خودش به تنهایی یک ملّت بود.

مطلب اوّل: (معنا و فائده ­ی تعلّق اجتماعی)

توضیح و تعریف:

تعلّق و همبستگی اجتماعی مفهومی است که چند صد سال پیش دانشمند اسلامی ابن خلدون در کتاب جامعه شناسانه­ی خود به نام المقدمه با واژه­ی «عَصَبه» ـ البته به معنای مثبتش (روح جماعت) ـ از آن یاد کرد.  

تعلّق عبارت است از احساس عاطفی اصیل و ریشه دار بودن. این احساس اصیل و ریشه دار بودن در لایه­های مختلف اجتماع قابل تحقّق است، مانند احساس تعلّق و همبستگی اجتماعی به محله، شهر، کشور، قاره، دین، مذهب، قومیت و نژاد و ... امّا پایه ای ترین لایه­ی این احساس تعلّق عبارت است از: تعلّق به خانواده. تعلّق به خانواده به انسان عِرق و اصالت می­بخشد و احساس می کند بی ریشه و همج رعاء و یک قطعه بی شروع و بی انتها و رها شده و منقطع نیست بلکه خاستگاه معیّن و مبدأ مشخص و عقبه و رشته­ی دنباله داری دارد. تحقّق چنین این احساسی موجب خروج از ابهامات گیج کننده در فضای N بعدی واقعیات می شود و به معنادار بودن زندگی کمک شایان می کند. و به همین جهت هر پیامبری از میان قوم خود انتخاب می شد و در میان قوم آنان ارجمند و بلند پایه بود تا بتواند در راستای انجام رسالت الهی خویش از طریق زنده کردن حس تعلّق دیگران وارد شود. در حدیثی مشهور پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: «حبّ الوطن من الایمان». این روایت دست کم دو معنا  می تواند داشته باشد که یکی به حس تعلّق اجتماعی و دیگری به تعلّق فطری اشاره دارد. اگر سرزمین و کشور مراد باشد به تعلّق اجتمامعی و اگر مبدأ و مقصد غیبی مراد باشد به تعلّق فطری اشاره دارد. (من ملک بودم و فردوس برین جایم بود. آدم آورد در این دیر خراب آبادم. چنین قفس نه سزای چو من خوش الحانی است روم به گلشن رضوان که مرغ آن چمنم)

در قرآن کریم اشارات عمیقی به احساس پیوند عاطفی شده است، از جمله:

قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَخَاسِرُونَ؛ 

(برادران یوسف علیه السلام) گفتند اگر گرگ او را بخورد با اينكه ما گروهى نيرومند هستيم در آن صورت ما قطعا [مردمى] بى‏ مقدار خواهيم بود. (یوسف/14)

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا؛

ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم، و شما را ملّت ملّت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. بی تردید، خداوند دانای آگاه است. (الحجرات/13)


فوائد احساس عاطفی تعلّق اجتماعی:

1ـ احساس هویت: جوهر هویت تعلق است. هویت هر گونه که تعریف شود در نهایت به تعلق ختم می شود. لذا با وجود احساس تعلق اجتماعی، هویت فردی و اجتماعی فرد بهتر شکل می گیرد. کسی که احساس کند وطن دارد و خانواده دارد در یک چارچوب معین و شناخته شده قرار می گیرد و بهتر می تواند هویت فردی و اجتماعی خودش را تعریف کند و ارتقاء دهد و از بحران بی هویتی یا ضعف و نقصان هویتی رها گردد.

2ـ آرامش عملی: وقتی فرد تعلّق اجتماعی را در خود حس کند در مسائل عملی زندگی به آرامش و طمأنینه دست می یابد و خصوصا در دنیای شتاب و تحوّل کنونی، در پس سردرگمی ها و تحوّلات پی در پی و بی پایان به نقطه­ی ثبات و مرجعی دست پیدا می کند که همچون جزیره ای ولو کوچک در وسط اقیانوس بی انتها به او آرامش و دلبستگی می دهد و از اضطراب و پریشانی و بلاتکلیفی و حیرت و یأس نجات می دهد و به او آرامش می دهد. همچنین احساس تعلّق فرد را در غم و شادی دیگران شریک می کند و این موجب تحمّل جمعی غم و توزیع عمومی شادی می شود که هر دو به آرامش عملی انسان کمک می کند. فردوسی: بنی آدم اعضای یک پیکرند که در آفرینش ز یک گوهرند چو عضوی....

3ـ آثار مثبت تربیتی (حفظ هنجارها و ارزش های فرهنگی): احساس تعلّق اجتماعی و خانوادگی موجب دلبستگی به هنجارها و ارزش های فرهنگی جمع می شود و به انجام فرآیند تربیت ارزشی کمک می کند. احساس تعلّق مانع از بیگانگی فرهنگی می شود و حفظ هنجارهای فرهنگی و دوام جامعه را تضمین می کند. و در برابر تهاجم و شبیخون های فرهنگی عصر کنونی محفوظ است.

4ـ افزایش مشارکت اجتماعی: در روزگار ما در شرایط از هم پاشیدگی خانواده برخی درصددند هویت اجتماعی را تنها بر مبنای عضویت فرد در گروههای اجتماعی ارائه دهند. امّا واقعیت این است که خانواده به عنوان بنیادی ترین جامعه تأثیر عمیقی و بی بدیلی بر دیگر نهادهای اجتماعی دارد تا جایی که تعلّق و همبستگی خانوادگی عاملی برای افزایش مشارکتهای انسان در جامعه و تعیین سرنوشت اجتماعی خود و مشارکت آگاهانه در مدیریت اجتماعی است که موجب اقتدار جامعه می گردد و گاهی به آن قدرت شهروندی می گویند. قدرت خانوادگی نیز بر همین منوال قابل نام گذاری است.  در این راستا، حتی رفتارهای وندالیستی(Vandalismus) و اوباشگری و تخریب اموال عمومی رابطه و تناسب نزدیکی با ضریب تعلّق و قوت یا ضعف پیوند خانوادگی دارد.

موارد دیگری را نیز می توان یاد کرد که فرصتی برای توضیح آن نیست: 

  یاری؛ 6ـ وحدت و انسجام؛ 7ـ مسؤولیت پذیری؛ 8ـ تولید قدرت اجتماعی و غرور ملّی[1]؛ 9ـ رونق اقتصادی و رفاه ؛10ـ امینت

 

مطلب دوم: نقش خانواده در ایجاد تعلّق اجتماعی

خانه و خانواده نقش مهمی در ایجاد تعلّق اجتماعی دارد. نزد ابن خلدون عاملی پیوند عاطفی در درجه اول در خانواده محقق می شود و در درجات بعدی ولاء (هم پیمانی) و حَلِف (هم سوگندی) است. نیاز به تعلّق اجتماعی برای همه انسان ها از مرد و زن وجود دارد ولی برای جوانان اهمیت ویژه ای دارد. خصوصا جوانانی که از کشورهای دیگر به این جا آمده اند.

امروزه صداى راديو، تصوير تلويزيون و نوشته روزنامه و همه رسانه ها ابزارى برای ایجاد احساس تعلق اجتماعي هستند و همچون پلى بين افراد جامعه عمل مى کنند تا مخاطبین احساس کنند یک حلقه از زنجير جامعه اند و به یک احساس اشتراک، تعلق و پيوند متقابل برسند و آنان را از تعلقشان به يک کل آگاه سازند که «جامعه­ی ما» نامیده می­شود. با این حال کم نیستند افرادی که در انبوه وسيع شهر و با کاستى روابط سنّتي، در تنهائى بى سابقه اى به سر مى برند. لذا مشکل باید به صورت اساس تری حل شود و صرف حرکت های رسانه ای کافی و پاسخگو نیست. و ریشه ای ترین جا برای ایجاد احساس پیوند اجتماعی همانا خانه و خانواده است. در این راستا به ویژه نوجوانان و جوانان نیازمند احساس تعلّق هستند و شرکت دادن آنها در فعالیتهای مسجد و گروههای بانوان و جوانان مسجد می تواند تأثیر گذار و مثبت باشد.   

مطلب سوم: اشاره ای به روایات

در قرآن کریم و سخنان پیامبر بزرگوار اسلام و اهل بیت مکرّمش اشارات رسایی برای ایجاد «تعلّق و پیوندهای اجتماعی در خانه و جامعه» وجود دارد که به دلیل ضیق وقت تنها به سه نمونه اشاره می­کنیم:  

ـ صله رحم: صلة الرحم تزید فی العمر. و یقطعون ما امر الله به ان یوصل (آیه 28 سوره بقره)

ـ انفاق: و انفقوا مما تحبّون

ـ آداب اموات: حتی بعد از مرگ خیالت راحت باشد که با احترام تو را دفن می کنند و به خاک می سپارند و به نیکی از تو یاد می کنند. ثواب حضور در قبرستان، در تشییع جنازه، در جلسه فاتحه، و سایر پیوندهای عاطفی حتی با گذشتگان.

مسلمانها بعد از بیش از نیم قرن حضور در جامعه آلمان دیگر میهمان نیستند بلکه خودشان را جزئی از جامعه آلمان می دانند و با آن پیوند عاطفی دارند و خیر و صلاح آن را خیر و صلاح خودشان می دانند و البته انتظار دارند با آنها مثل همه شهروندان دیگر رفتار شود و جلوی دروغ پردازی رسانه ها و رفتارهای پوپولیستی گرفته شود. و این به خیر و صلاح همه است.

خطبه دوم

1ـ آن طور که در اخبار منعکس شد در فرودگاه واشنگتن کودک پنج ساله را دست بند زدند و جهان را شوکه کردند. آنها از تصویر واقعی از پستی فرهنگ استکباری و آن حقوق بشری که بدان اعتقاد دارند رونمایی کردند. و بعد از وقوع این اتفاق هم سخنگوی دولت آن جا به جای ابراز تأسف، گفت: این کار خوبی بود چون کوچک و بزرگ می تواند برای ما خطر باشد. باید بگویم شما با وجود ادعاهای بزرگ، در درون خودتان چقدر حقیر هستید که حتی از یک کودک پنج ساله احساس ناامنی می کنید و به او دست بند می زنید. این دقیقا از جنس همان توهماتی است که در طول دهه گذشته عراق و سوریه و افغانستان و یمن و بحرین و خیلی از جاهای دیگر دنیا را به آتش کشید و انسانهای زیادی را آواره کرد.  

2ـ ایام فاطمیه را تسلیت و سالروز پیروزی انقلاب اسلامی ایران را به همه آزادگان دنیا تبریک می گویم. این هر دو واقعه تاریخی به ما درس می دهد انسان تنها نباید به فکر خودش باشد و انسان باید اگر لازم باشد برای روشن شدن حقیقت هزینه بپردازد و نگران هم نباشد چون روزی حقیقت از پس ابرهای تیره در می آید و مثل خورشید خواهد درخشید.  



[1] . ابن خلدون عصبیت را اولین شرط تشکیل دولت و حکومت قوی می داند.


نظر شما



نمایش غیر عمومی