ارسال به دوستان
کد خبر : 190682
تاریخ انتشار : 12/1/2017 4:13:00 PM

خانواده در قرآن کریم 37 ( نیاز به کرامت و عزت نفس)

خطیب: حجت الاسلام والمسلمین دکتر ترابی

تاریخ:01.07.2017 

 
بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله ربّ العالمين و الحمد لله الذی لا مُضادّ له في مُلكه و لا مُنازِعَ لَهُ في أمره. الحمدالله الذی لا شريك لَهُ في خلقه و لا شبيه لَهُ في عَظَمَتِه. وصلّی الله علی سيدّنا ونبيّنا محمّد صلّی الله عليه وعلی آله الطاهرين واصحابه المنتجبين. عبادالله، أُوصيكم و نفسي بتقوی الله و اتّباع امره و نهیه. قال الله الحکیم فی محکم کتابه.

اعوذ بالله من الشیطان الرجیم:   «وَاجْعَل لی لِسانَ صِدْقٍ فِی الْآخِرِینَ»

مقدّمه

در خطبه­ های گذشته از آثار و برکات خانواده و همسرداری سخن گفتیم و دانستیم هر انسان عادی در کنار نیازهای مادی، 20 نیاز عاطفی هم دارد که خانواده بهترین محمل برای به دست آوردن حمایت­های عاطفی در این موارد است. تا کنون درباره­ی هفده مورد از نیازهای عاطفی سخن گفتیم که عبارت بودند از: نیاز به «محبّت»، «احترام»، «قبول عذر»، «امنیت»، «قدردانی و تشکّر»، « ابراز وجود»، «تعریف و تحسین»، «تأیید و پذیرفته شدن»، «خوب درک شدن»، «محفوظ ماندن حریم خصوصی»، «تعلّق و همبستگی اجتماعی»، «نیاز به احساس پاک بودن»،  «احساس قدرت و توانایی» و «مورد اعتماد و اطمینان بودن، «احساس توانگری و دارا بودن»، «نیاز به نظم و انضباط» و «نیاز به نام نیک». و امروز بإذن الله به هجدهمین نیاز عاطفی انسان و نقش مثبتی که خانواده در این­باره می­تواند ایفا کند می­پردازیم. موضع بحث نیاز به «کرامت و عزّت نفس» است.

مطلب اوّل: (معنا، اهمیت و فائده­)

واژه عزت در اصل از عَزاز (بر وزن اساس) به معني زمين محكم و نفوذناپذير گرفته شده که حالت دروني نفس که مانع مغلوب شدن انسان مي شود (حالت شكست ناپذيري) به آن تشبیه شده است. لذا عزت يعني ارزشمندي، شرافت و مناعت و علوّ مقام و احساس ارزشمند بودن و برخوردار بودن از جايگاهي والا. و به کسی که دارای چنین فضیلتی باشد عزیز می­گویند. نیاز به عزت و عزیز بودن یکی از نیازهای عاطفی انسان است که بر اساس آن انسان نیاز دارد نزد خود و دیگران با کرامت باشد و ارزشمند تلقی گردد.

درباره عزت نفس کتابهای زیادی نوشته شده و دانشمندان روان شناس درباره فوائد عزت نفس تحقیقات زیادی کرده اند و آثار مثبت ناشی از آن و آثار منفی فقدان آن را دنبال کرده اند و بر این نکته صحه گذاشته اند که عزت نفس در درون انسان او را از چنان نیروی روانی و معنوی برخوردار می سازد که به همه افکار و فعالیت هایش جهت مثبت می دهد. روایات اهل البیت علیهم السلام نیز گویای این واقعیت است:

ـ امام صادق علیه السلام فرمود: «هيچ كس به خوي ناپسند و زشت تكبر مبتلا نمي شود، مگر به سبب خواري و ذلتي كه در درون خود احساس مي كند.» تفسير نمونه، ج18، ص489

ـ امام علی علیه السلام می فرماید: من کرمت علیه نفسه هانت علیه شهوته شهواته؛ کسی که نفس خویش را ارجمند دارد  شهواتش را خوار شمارد. (نهج البلاغه، کلمات قصار، ش 449)

 

مطلب دوم: عزت عام و خاص انسان در قرآن کریم

قرآن کریم منشأ عزت واقعي را خداوند سبحان معرفی فرموده که خودش عزتمند علی الاطلاق است:

ـ ايبتغون عندهم العزّه فان العزه لله جميعا؛ آيا نزد كافران عزت مي طلبند عزت همه نزد خداست. (النساء 93)

ـ من كان يريد العزه فلله العزه جميعا؛  هر كس عزت مي خواهد، عزت يكسره از آن خداست.» (الفاطر 1)

ـ سبحان ربك رب العزه عما يصفون؛ منزه است پروردگار تو، پروردگار عزيز از آنچه وصف مي كنند. (الصافات 81)

و سپس خداوند عزیز، در یک سطح عمومی، کرامت و عزت را به همه انسان ها هدیه فرموده است:

ـ لقد کرمنا بنی آدم و حملناه فی البر والبحر.

و در سطح خاص آن را به اولیائش ارزانی می دارد:

ـ یُعِزَّ من یشاء

به تبع قرآن کریم، در روايات اسلامي تأكيد شده است كه مؤمن نبايد وسايل و زمينه هاي ذلت خويش را فراهم سازد؛ چون خداوند خواسته او عزيز و سربلند باشد و براي حفظ اين عزت بكوشد.

ـ امام حسين(ع): يا مَن خَصَّ نَفسَهُ بِالسُّمُوِّ والرِّفعَةِ ، وأولِياؤهُ بِعِزِّهِ يَعتَزّونَ...

دعاي عرفه

ـ امام صادق(ع): إنَّ اللّه َ فَوَّضَ إلَى المُؤمِنِ اُمورَهُ كُلَّها، ولَم يُفَوِّضْ إلَيهِ أن يَكونَ ذَليلاً، أمَا تَسمَعُ اللّه َ تَعالى يَقولُ: ﴿وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَلَكِنَّ الْمُنَافِقِينَ لَا يَعْلَمُونَ﴾  (المنافقون: 8). فالمُؤمِنُ يَكونُ عَزيزا ولا يَكونُ ذَليلاً، إنَّ المُؤمِنَ أعَزُّ مِنَ الجَبَلِ؛ لأِنَّ الجَبَلَ يُستَقَلُّ مِنهُ بِالمَعاوِلِ، والمُؤمِنُ لا يُستَقَلُّ مِن دينِهِ بِشَيءٍ؛ «مؤمن عزيز است و ذليل نخواهد بود. مؤمن، از كوه محكم تر و پرصلابت تر است؛ چرا كه كوه را ممكن است با كلنگ ها سوراخ كرد، ولي هرگز چيزي از دين مؤمن كنده نمي شود.» تفسير نمونه، ص 419

مطلب سوم: عوامل و موانع عزّت نفس

در آموزه هاي قرآن کریم و اهل البیت علیهم السلام در مورد عزت بر فراهم بودن استعداد و ظرفیت درونی انسان و نیز وجود زمینه بیرونی آن تأکید شده است و بر ضرورت عزيز بودن انسان تکیه شده است. از همين رو به عوامل مختلفی اشاره شده كه موجب تحقّق عزت، بقا و حفظ آن، و یا سبب ارتقاء و افزایش آن هستند که به برخی از آنها به ویژه با نظر به خانه و خانواده اشاره می کنیم:

1ـ عوامل تحقّق:

گفتیم منشأ عزت خدای سبحان است که در آفرینش انسان این ظرفیت قبول و تحقق عزت را فراهم ساخته است. از مهمترین عوامل در به فعلیت رساندن این استعداد عبارت است از آموزش عزت مداری و خصوصا تربیت خانوادگی عزت بخش. که به زودی بر آن اشاره خواهیم کرد: نمونه هایی از پرورش و ارتقاء عزت در خانواده.

2ـ عوامل حفظ عزّت:

در این رابطه به عوامل متعددی اشاره شده که جمع آن به کسب فضیلت هایی مانند علم و دانش و کار و روزی حلال و داشتن دوست و همراه و همسر و فرزند و فامیل و مهم تر از همه آراسته شدن نفس به خصلت هاي نیکوست، همچون حفظ زبان، قناعت، صبر بر مصيبت، احسان و گذشت، راز داری، كظم غيظ، و ...

ـ به عنوان نمونه در روایتی از آمده است: هر كس خشم خود را فرو برد، خداوند عزت او را در دنيا و آخرت زياد مي كند. بحارالانوار، ج17، ص940

3ـ عوامل زیاد شدن عزّت:

انجام عبادت و طاعت الهی و کوشش برای وظیفه شرعی و رعایت حلال و حرام و مراقبت بر واجبات و مستحبات به عنوان عامل عزت زا می­باشد.

ـ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر كه مي خواهد با عزت ترين مردمان باشد، تقواي الهي پيشه كند.» سيري در تربيت اسلامي، ص212

ـ امام علي(ع) در اين باره فرموده اند: «هر كه اطاعت خدا كند، عزت يابد و قوي شود.» سيري در تربيت اسلامي، ص 221

ـ امام علي(ع) فرمود: «ماندگاري عزت را با ميراندن طمع بجوي.» ميزان الحكمه، ج8، ص 437

ـ در روايتي آمده است كه گروهي از انصار به پيامبر(ص) عرض كردند: اي رسول خدا! براي حاجتي نزد شما آمده ايم... حاجت ما اين است كه در پيشگاه پروردگارت، بهشت را براي ما ضمانت كني. پيامبر(ص) سرش را به زير افكند، سپس عصايش را چند بار به زمين زد و سرش را بلند كرد و فرمود: با يك شرط چنين ضمانتي را براي شما مي كنم: از هيچ كس (جز خدا) چيزي را تقاضا نكنيد.

 

4ـ عوامل زوال عزت:

پافشاری و اصرار بر گناه و آلوده بودن به رذایل اخلاقی مانند کینه و حسد و ظلم و ستم به دیگران و ....خصوصا استنکاف از اوامر اولیاء الهی (پیامبر و امام) از جمله عوامل زوال عزّت است.

ـ امام علی علیه السلام: تقوا، عزت مي بخشد و تبهكاري، ذليل مي كند»  نهج البلاغه، حكمت 731

ـ قرآن کریم در مورد عده ای که از دستورات حضرت موسی سلام الله علی نبینا و آله و علیه السلام سر پیچی کردند مي فرمايد: «خدا مهر ذلت و فقر را بر پيشاني آن ها زد؛ البقره/61

مطلب چهارم: چگونگی تحقق عزت در خانواده

معلوم شد عزت موهبتی الهی است که خدای سبحان سرمایه اولیه و ظرفیت ارتقاء آن را به انسان بخشیده و به همه انسان ها خصوصا مؤمنین توصیه فرموده که مراقب عزت خود باشند و عزت انسان های دیگر را هم حفظ کنند. در واقع انسان مأمور است زمینه حفظ و ارتقاء عزت خود را فراهم سازد و دیگران را هم عزیز دارد. این وظیفه خصوصا در محیط خانه و خانواده بسیار حائز اهمیت تربیتی بلکه بی بدیل است. خانواده محمل تحقق، حفظ و ارتقاء عزت نفس است و کسی که در خانواده بزرگ نشود نمی تواند عزت واقعی را تجربه کند. خانواده باید انسان هایی عزیز بپروراند.

راجع به حقیقت عزت نفس و روند شکل گیری آن و چگونگی تأمین و برآورده شدن این نیاز سخن فراوان است. گام اول برای این کار القاء عزت به کودک است تا این احساس به درون او منتقل شود و خود را عزیز بیابد. والدینی که بدون توجه به رفتار کودک خود، او را کاملا بپذیرند و به او احترام گذاشته و محبت کنند چنین کودکی به یک جنبه مهم از کارآمد بودن کامل فرد یعنی به عزت نفس بی قید و شر دست می­یابد. شاید به همین جهت است که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم هفت سال نخستین عمر کودک را دوران فرماندهی و امیر بودن کودک خوانده است.

همچنین بر اساس راهنمایی های قرآن و عترت هر یک از همسران نسبت به هم و نسبت به بزرگان فامیل و یا میهمان باید به آنها عزت نهند و در ارتباطات خود مراقب باشند خدشه ای به عزتشان نخورد و در عین حال با عفو و گذشت و بزرگواری عزت خود و خانواده و فامیل را افزایش دهند.

خطبه دوم:

مهمترین مناسبت هفته از نظر اسلامی مسأله میلاد پیامبر بزرگوار اسلام است که به روایت برادران اهل سنت 12 ربیع الاول یعنی همین امروز است و به روایت شیعه اهل البیت علیهم السلام 17 ربیع است که میلاد امام صادق علیه السلام هم هست. امروز کرامت بشر از سوی قدرتهای استکباری و سازمانهای پیدا و پنهان وابسته در معرض تهدید است. هزاران نفر کشته شده اند و میلیونها نفر آوراه کشته اند. فقر و ویرانی در یک طرف دنیا و بی هویتی و پوچی در سوی دیگر غوغا می کند و انسان را به طرف ناکجا آباد سوق می دهد. ای کاش مثل پیامبر رحمتی بود و مثل امام صادقی بود که بیاید و انسان را از این همه ذلت نجات دهد. معتقدیم بشریت و بیش از همه خود مسلمانان امروز محتاج آموختن حکمت های آن پیامبر کرامت و عزت هستند. به جهت بزرگداشت این دو مناسبت پرخیر روایاتی چند از هر دو بزرگوار قراءت می شود:

 الف) سخنانی از پیامبر بزرگوار محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله:

1ـ ناتوان ترين مردم كسى است كه از دعا كردن ناتوان باشد.  (1646/4؛ امالى طوسى: 89)

2ـ برترین ایمان آن است که بدانی خداوند همه جا با توست (کنزل العمال، 66)

3ـ هر گاه بنده دروغ بگويد، از بوى گندى كه پديد آورده‏است، فرشته به مسافت يك ميل از او فاصله گيرد.
(الترغيب والترهيب: 597/3)

4ـ كيفر زورگويى زودتر از كيفر هر كردار زشت ديگرى دامنگير انسان مى‏شود. (كافى: 327/2)

5ـ پيامبر خدا صلى الله عليه وآله بر ديوانه‏اى گذشت و پرسيد: او را چه شده‏ است؟ عرض شد: ديوانه است. فرمود: نه، او آسيب ديده ‏است. ديوانه كسى است كه دنيا را بر آخرت برگزيند. (مشكاة الانوار: 270)

ب) سخنانی از امام صادق علیه السلام:

1ـ از دو مسلمان كه به هم برخورد مي كند آن كه ديگري را بيشتر دوست دارد بهتر است. اصول كافي ، ج 3 ، ص 193

2ـ چ پرهیزگار باش چنانكه گويا خدای را مي بيني و اگر تو او را نمي بيني او تو را مي بيند. اصول كافي ، ج 3 ، ص 110

3ـ خداوند متعال فرمود: بنده من با چيزي محبوبتر از انجام واجبات به من دوستي نكند. اصول كافي ، ج 3 ، ص 129

4ـ سليمان ديلمي مي­گويد : به امام صادق (عليه السلام) عرض كردم: فلاني در عبادت و ديانت و فضيلت چنين و چنان است. فرمود: عقلش چگونه است ؟ گفتم نمي­دانم، فرمود: پاداش به اندازه عقل است. اصول كافي ، ج 1 ، ص 12

5ـ عبادت كنندگان سه دسته اند : گروهي خداي متعال را از ترس عبادت كنند و اين عبادت بردگان است ، گروهي خداي متعال را به طمع ثواب عبادت كنند و اين عبادت مزدوران است . دسته اي خداي متعال را براي دوستيش عبادت كنند و اين عبادت آزادگان و بهترين عبادت است . اصول كافي ، ج 3 ، ص 131


نظر شما



نمایش غیر عمومی